Nowelizacja ordynacji podatkowej i kodeksu karnego skarbowego - rewolucja w przedawnieniu zobowiązań podatkowych

Dnia 15 maja 2026 r. Sejm jednogłośnie uchwalił ustawę o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz ustawy - Kodeks karny skarbowy. Zasadnicze zmiany mają wejść w życie z dniem 1 października 2026 r. Nowelizacja wymaga jeszcze rozpatrzenia przez Senat oraz podpisu Prezydenta RP, dopiero wówczas stanie się obowiązującym prawem. Już teraz jednak warto poznać jej treść, ponieważ uchwalona ustawa w istotny sposób przebudowuje relację pomiędzy podatnikiem a organami skarbowymi w kontekście upływu czasu i instytucji przedawnienia.

Poniżej omawiamy trzy kluczowe obszary zmian.

Koniec gry na zwłokę - fiskus traci prawo do instrumentalnego zawieszania przedawnienia

Pierwsza ze zmian stanowi odpowiedź na wieloletnie postulaty środowisk przedsiębiorców i doradców podatkowych. Nowelizacja przewiduje uchylenie art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej - przepisu, który pozwalał na zawieszenie biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego wskutek samego wszczęcia postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe, połączonego z zawiadomieniem o tym podatnika.

Mechanizm ten od lat pozostawał przedmiotem powszechnej i uzasadnionej krytyki. W praktyce organy podatkowe niejednokrotnie inicjowały postępowania karnoskarbowe w ostatnich tygodniach czy dniach przed upływem pięcioletniego terminu przedawnienia, nie dlatego, że istniały realne podstawy do podejrzenia popełnienia przestępstwa skarbowego, lecz wyłącznie po to, aby sztucznie wydłużyć czas na dochodzenie zobowiązania. Likwidacja tego instrumentu jest zatem krokiem w kierunku ochrony praw podatnika i ograniczenia arbitralności działań administracji skarbowej.

Przepisy przejściowe, czyli diabeł tkwi w szczegółach

Entuzjazm wobec tej zmiany wymaga jednak istotnego zastrzeżenia. Uchwalone przepisy przejściowe przewidują bowiem, że dotychczasowe zasady będą nadal stosowane do postępowań wszczętych przed dniem wejścia w życie nowelizacji. Organy podatkowe zachowają ponadto uprawnienie do wszczynania postępowań na podstawie uchylanych regulacji, o ile nastąpi to przed upływem terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego liczonego od dnia obowiązywania nowych przepisów. W praktyce oznacza to, że stary mechanizm może funkcjonować orientacyjnie aż do końca 2031 r. Wbrew oczekiwaniom wielu komentatorów ustawodawca nie zdecydował się zatem na natychmiastowe wygaszenie trwających postępowań ani na całkowite zamknięcie możliwości korzystania z dotychczasowego narzędzia.

Nowa przesłanka zawieszenia - klauzula przeciwko unikaniu opodatkowania

Dodatkowym elementem, który osłabia korzystny wydźwięk omawianej zmiany, jest jednoczesne wprowadzenie nowej podstawy zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego. Zgodnie z uchwaloną nowelizacją zawieszenie nastąpi z chwilą wszczęcia przez organ podatkowy postępowania w sprawie zastosowania klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania. Jest to szczególna procedura, w ramach której organ bada, czy podatnik dokonał czynności mającej na celu obejście przepisów prawa podatkowego, a jej zainicjowanie będzie odtąd automatycznie wstrzymywać bieg przedawnienia danego zobowiązania. Środowiska eksperckie zwracają uwagę, że regulacja ta może w określonych przypadkach stanowić nową furtkę umożliwiającą administracji skarbowej de facto przedłużanie terminów przedawnienia, tym razem pod inną podstawą prawną.

Fiskus będzie mógł ścigać za przedawnione podatki - sąd karny wyręczy skarbówkę

Druga zmiana budzi największe kontrowersje i stanowi najdalej idącą ingerencję w dotychczasowy model ochrony podatnika. Nowelizacja zakłada uchylenie art. 44 § 2 Kodeksu karnego skarbowego. Przepis ten ustanawiał dotąd zasadę, zgodnie z którą karalność przestępstwa skarbowego polegającego na uszczupleniu lub narażeniu na uszczuplenie należności publicznoprawnej ustawała również z chwilą przedawnienia tej należności na gruncie prawa podatkowego.

Wykreślenie tego przepisu oznacza zerwanie dotychczasowego powiązania pomiędzy losami zobowiązania podatkowego a karalnością czynu zabronionego. W konsekwencji organy ścigania zyskają możliwość prowadzenia postępowań karnych skarbowych także wówczas, gdy samo zobowiązanie podatkowe uległo już przedawnieniu. Co więcej, sprawca przestępstwa skarbowego będzie musiał uregulować swoje zobowiązanie, mimo że już się ono przedawniło (nowy art. 15 ust. 1a k.k.s.).

Obowiązek zapłaty przedawnionego podatku na drodze procesu karnego

Nowelizacja idzie jeszcze dalej. Do Kodeksu karnego skarbowego wprowadzony zostaje nowy art. 15 § 1a, który nakłada na sprawcę czynu zabronionego obowiązek uiszczenia równowartości pieniężnej uszczuplonej należności publicznoprawnej i to niezależnie od tego, czy należność ta uległa już przedawnieniu na gruncie prawa podatkowego. Oznacza to, że w sytuacji, gdy organ podatkowy nie zdołał wyegzekwować zobowiązania w zwykłym trybie administracyjnym i nastąpiło jego przedawnienie, możliwe będzie faktyczne dochodzenie tej samej kwoty od podatnika w ramach postępowania karnoskarbowego przed sądem karnym.

Czy sądy karne udźwigną ciężar spraw podatkowych

Odrębnym, lecz nie mniej istotnym zagadnieniem jest kwestia faktycznej gotowości wymiaru sprawiedliwości do realizacji zadań, jakie nakłada na sądy karne uchwalona nowelizacja. Wątpliwości w tym zakresie podnoszą praktycy łączący doświadczenie w prawie karnym skarbowym i prawie podatkowym.

Jak wskazują eksperci prawidłowe określenie wysokości uszczuplonej należności publicznoprawnej jest procesem złożonym i czasochłonnym. Wydanie przez organ podatkowy decyzji określającej wysokość zobowiązania podatkowego wymaga zazwyczaj wielomiesięcznej, a nierzadko wieloletniej pracy, gruntownej analizy dokumentacji księgowej oraz specjalistycznej wiedzy z zakresu prawa podatkowego materialnego. Decyzje tego typu niejednokrotnie obejmują setki stron szczegółowych ustaleń faktycznych i prawnych. Trudno w związku z tym oczekiwać, aby sądy karne, dotychczas nieobciążone tego rodzaju problematyką, były w stanie z analogiczną precyzją samodzielnie ustalać wysokość należności podatkowej w ramach postępowania karnego.

Sprawy, które do tej pory były przedmiotem wyspecjalizowanej kontroli sądowoadministracyjnej, będą mogły być de facto przesądzane na etapie postępowania karnego, przez sędziów niemających specjalistycznego przygotowania w zakresie prawa podatkowego. Taki scenariusz budzi uzasadnione wątpliwości z punktu widzenia prawa do sądu właściwego oraz standardów rzetelnego procesu.

Przedawnienie przestaje być nieprzekraczalną barierą

Praktyczne skutki tego rozwiązania są daleko idące. Przedsiębiorca lub obywatel, którego zobowiązanie podatkowe uległo przedawnieniu, a więc w świetle dotychczasowych przepisów wygasło i nie mogło być już dochodzone, będzie mógł zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej skarbowej, a w jej ramach zobowiązany do uiszczenia kwoty odpowiadającej przedawnionemu podatkowi. Może to dotyczyć należności sprzed wielu lat, w tym również okresów, za które podatnik nie ma już ustawowego obowiązku przechowywania dokumentacji księgowej, co w oczywisty sposób utrudnia lub wręcz uniemożliwia skuteczną obronę.

Zapewnienia resortu finansów nie znalazły się w ustawie

Ministerstwo Finansów argumentowało, że celem tej regulacji jest zapobieżenie przedwczesnemu wygasaniu karalności najpoważniejszych przestępstw skarbowych, w szczególności związanych z karuzelami podatkowymi i przestępczością zorganizowaną. Resort zapewniał również, że nowe narzędzie nie będzie stosowane wobec zwykłych pomyłek czy nieumyślnych błędów rozliczeniowych. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że żadne z tych ograniczeń nie zostało wprost zapisane w treści uchwalonej ustawy. Brak normatywnych gwarancji oznacza, że zakres stosowania nowego instrumentu będzie w praktyce zależał wyłącznie od polityki organów ścigania i orzecznictwa sądów karnych.

Eksperci zwracają ponadto uwagę na problem kompetencyjny - sprawy podatkowe charakteryzują się wysokim stopniem skomplikowania, a sądy karne nie dysponują dotychczas doświadczeniem w rozstrzyganiu zagadnień z zakresu prawa podatkowego materialnego.

Zniesienie obowiązku raportowania krajowych schematów podatkowych

Trzecim istotnym elementem uchwalonej nowelizacji jest likwidacja obowiązku raportowania krajowych schematów podatkowych. Dotychczasowy wymóg sprawozdawczy w zakresie tak zwanych krajowych MDR wykraczał poza zobowiązania wynikające z przepisów prawa Unii Europejskiej i był powszechnie oceniany jako nadmierne obciążenie administracyjne, nieproporcjonalne do osiąganych celów kontrolnych. Nowelizacja porządkuje również regulacje dotyczące schematów podatkowych oraz ogranicza częstotliwość składania stosownych formularzy MDR. Zmiana ta wpisuje się w zapowiadany przez resort finansów kierunek deregulacji obowiązków sprawozdawczych ciążących na przedsiębiorcach.

PODSUMOWANIE - CO TO OZNACZA DLA PODATNIKÓW

Uchwalona nowelizacja stanowi zmianę o charakterze systemowym. Z jednej strony eliminuje wieloletni mechanizm instrumentalnego zawieszania biegu przedawnienia oraz redukuje obciążenia sprawozdawcze w zakresie krajowych schematów podatkowych. Z drugiej, wprowadza rozwiązanie, które de facto pozbawia instytucję przedawnienia zobowiązania podatkowego jej dotychczasowej funkcji ochronnej, otwierając organom ścigania drogę do dochodzenia przedawnionych należności publicznoprawnych na drodze procesu karnego.

Ustawa oczekuje obecnie na rozpatrzenie przez Senat, a następnie na podpis Prezydenta RP. Dopiero po zakończeniu pełnego procesu legislacyjnego możliwe będzie ostateczne potwierdzenie czy zmiany wejdą w życie w uchwalonym kształcie.

Zespół Kancelarii na bieżąco monitoruje przebieg prac legislacyjnych związanych z projektowaną nowelizacją. W przypadku pytań dotyczących potencjalnych skutków planowanych zmian dla prowadzonej działalności lub Państwa sytuacji prawnej – pozostajemy do dyspozycji.